İnsanlığın 0 noktası Göbeklitepe nedir? Göbeklitepe hakkında bilinmeyenleri anlatıyoruz.
Göbeklitepe Hakkında Temel Bilgiler
Göbeklitepe Şanlıurfa ilimizde bulunan şehir merkezinin 18 kilometre kuzeydoğusunda yer alan şehrin Haliliye ilçesine bağlı Örencik Köyü civarında yer alıyor. İlk keşif edilme hikayesi 1963 yılında bilim insanlarının alan araştırılmalarında fark edilip ortaya çıkıyor.
1994 yılında da arkeolojik kazı çalışmaları ile daha detaylı araştırmalara konu oluyor. Türkiye’nin bu özel arkeolojik alanı 2018 yılında da UNESCO Dünya Miras Listesi‘ne dahil edilmiştir. Göbeklitepe, dünyanın en eski tapınağı olarak resmi kayıtlara geçmiştir. İnsanlık tarihinin başlangıcı, tarihin sıfır noktası olarak da biliniyor.
Göbeklitepe Nerede Bulunur?
Göbeklitepe Arkeolojik Alanı, Urfa Haliliye ilçesine bağlı Örencik Köyü bölgesi yakınlarında bulunuyor. Şehir merkezinin aşağı yukarı 18 km. kuzeydoğusundadır.
Göbeklitepe Kaç Yıllıktır?
1994 yılı daha kapsamlı incelemeler sonucunda bölgenin yaklaşık 12 bin yıllık olduğu biliniyor.
Göbeklitepe Neden Önemlidir?
Şanlıurfa arkeolojik alanı olan bu yer, insanlık tarihi boyunca bilinen en eski tapınak olma özelliğine sahip ve ilk tarihi dönem araştırmalarında bilinen yerleşik hayattan sonra tapınakların kurulduğu teorisini çürütmüştür.
Göbeklitepe’nin Keşfi ve Arkeolojik Araştırmaları
1963 yılında İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversite’sinin beraber olarak yürüttüğü Güneydoğu Anadolu Tarih Öncesi Araştırmaları Projesi için yüzey araştırması sırasında fark ediliyor ama üstünde durulmuyor.
1994 yılında bölgeyi keşfe gelen Alman arkeolog bölgedeki sütun taşların diziliş biçimi ve yontulan diğer taşların fark edilmesiyle bu yerin bir yerleşim yeri olmadığını anlamıştır. Bu sayede asıl kazı çalışmaları 1995’te başlıyor.
Keşif Sürecinin Başlangıcı
Alman arkeolog Prof. Dr. Klaus Schmidt’in bölge keşfi sırasında sütun taşların ve yontulmuş taşların şekil ve dizilimi buranın bir yerleşik yer olmadığını anladı.
Detaylı yapılan kazı çalışmalarında T şeklinde dikilitaşlara rastlanılmıştır. Üzerlerinde bulunan kabartmalı sembollerde insan, hayvan resmedildiği görünüyor ki Neolitik Dönem insanın dini inançlarını yaşamak için toplandıkları bir alandır. Bu 12 bin yıllık yapı antik tören merkezi olarak kullanıldığı saptanmıştır.
Kazı Çalışmalarının Gelişimi ve Arkeolojik Alanın Korunması
1963’de keşfedilen ve 1994’de Alman arkeolog Prof. Dr. Klaus Schmidt’in farketmesiyle kazı alanı 1995 yılında profesyonel çalışmalar eşliğinde başlatıldı. Günümüzde hala çalışmalar devam ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Şanlıurfa Müzesi ve UNESCO ortaklığıyla alan koruması sağlanıyor.
Göbeklitepe’nin Mimari Özellikleri
Neolitik dönem insanının muhteşem mühendislik harikası olduğunu görünüyor. Kazı çalışmalarından çıkan bu tapınağın mimari özellikleri aşağıdaki gibidir:
- Tapınak olarak kullanılan yeri dairesel çevirmişler. Amaç bu sayede dini ritüeller yapılırken dış etkenlere karşı bir çeşit korunak ve dış alan ile kendilerini bir nevi soyutlamaktır.
- Tapınak yapıları içerisinde T biçimli dikilitaşlardan (5-6 metre) iki adet bulunuyor. Bu taşların biraz daha küçük boyutları da mevcuttur.
- Her bir tapınak arasında giriş ve çıkışı sağlayan kalın taş kullanılmıştır. Adeta yapılara bakıldığında mühendislik işçiliğinde çalışmalar vardır. Planlı ve düşünülmüş yapılar.
Dairesel Yapıların Planı
Tapınakların dairesel olmasındaki neden, ritüel yapılan alanın kapatılıp korunması ve insanların kendini dışarısı ile izole etmek istemesi.
T Biçimli Dikilitaşların Özellikleri
Göbeklitepe’deki T biçimli dikilitaşlar, dönem insanının mimari açıdan ne kadar ilerde olduğunu bizlere gösteriyor. Ama bunun ile sınırlamamak gerekiyor çünkü T şeklinde olması bize o taşların birer insan vücuduna da benzetmek amaçlanmıştır. T harfinin üst yatay kısmı baş kısmı, kalan dikey kısmı da gövde olarak temsil edilmiştir.
Bu T biçimli taşların birer tanrı olarak kabul edildiği ve üzerlerine yaptıkları kolye, taç, gibi eşyalar ile süslenildiği görülüyor.
Buradan anlaşıldığı üzere, tarih öncesi inançlar Neolitik Dönemde de yerini almayı başarmıştır.
Yerleşim Alanı mı, Tören Merkezi mi?
Güneydoğu Anadolu Bölgesi Şanlıurfa’da bulunan Göbeklitepe, bir tören merkez alanı olarak tarihe geçmektedir. Ancak yerleşik yaşamın gelişimi içinde önem teşkil ediyor.
Neolitik Toplumların İnanç Dünyası
İnsanoğlunun varoluşundan beri her zaman bir inanç dünyası vardır. Yerleşik hayata geçmeden, hayatın bir parçası haline gelen bir durumdur. İnandıkları şeyleri her zaman bir sembolleştirme gereksinimleri olmuştur. Bunu da en iyi mimari yapılarda görüyoruz. Bir çeşit inandıkları kutsal nesneye yada enerjiye saygıdan onları gündelik hayatlarında yer ederek sembolleştiriyorlar. Göbeklitepe’de bunu çok net görüyoruz.
Göbeklitepe’nin Tarih Öncesi Yaşama Etkisi
Göbeklitepe keşfi öncesinde bilinen tarih sıralamasında; yerleşik yaşamdan sonra inanç ve din ortaya çıkmıştır ve tapınaklar kurulmaya başlamıştır bilgisini alt üst etmeyi başarmıştır. Neolitik Dönem tarihi bize bunu göstermiştir.
Hayvan Figürlerinin Anlamı
Dikilitaşlarda insan ve hayvan kabartmaları vardır. Boğa, tilki, kuş, örümcek, yılan, domuz türleri karşımıza çıkıyor. Mitolojide ve diğer kültürlerde önemli yeri olan hayvanlara yer verilmiştir. Avcılık-toplayıcılık dönemi insanı oldukları içinde çizilmesi mümkündür.
Nevali Çori Göbeklitepe yakınlarında bulunan başka bir arkeoloji yeri de bazı araştırmacıların kıyaslama yaptıkları bir alandır. Çünkü, insan ve hayvan motifleri de bu alanda başarılı bir şekilde sembolleştirilmiştir. Bölgeye yakın bir yer olan Suriye ve Çayönü’nde de izlere rastlanılmıştır. Göbeklitepe’nin farkı yerleşik bir yer olmamasıdır.
Dikilitaşlardaki Hayvan Kabartmaları
Taşlardaki hayvan kabartmalarında domuz, tilki, yılan, boğa gibi yırtıcı hayvanları görüyoruz.
Göbeklitepe’yi Ziyaret Etmeden Önce Bilinmesi Gerekenler
Göbeklitepe’ye şehir merkezinde özel aracınızla 20-25 dk içerisinde ulaşabilirsiniz. Aracınız yoksa belediyenin düzenlemiş olduğu otobüs seferleri ile de gidebilirsiniz. Yılın her zamanı gidilir.
Ziyaret İçin Ulaşım Seçenekleri
Özel araç ya da otobüs seferleri (Harran) ile gitmek mümkündür. (Göbeklitepe’nin konumu navigasyonla rahat bir şekilde bulunur)
Gezi Sırasında Dikkat Edilmesi Gerekenler
Alan çevresi ahşap bir yürüyüş yol ile çevrilmiştir. Bu alanın dışına çıkılmamalıdır. Gezi sırasında rahat bir spor ayakkabı tercih edebilirsiniz her ne kadar ahşap yol olsa da taşlı bir alan üzerinde dikkatli olmak gerekiyor. Belirlenmiş uzaklıktan alan keşfi yapabilirsiniz.