Belki ilk defa duyduğunuz veya duyacağınız bir kelime bedesten. Bu yazımızda “Bedesten nedir?” detaylarıyla aktaracağız. Telafuzu farklı bir kelime olan bedesten Osmanlı zamanında şehirlerde kurulan üstü kubbelerle örtülü kapalı çarşılara deniliyor. Bu çarşıda değerli kumaş, mücevher ve silah gibi kıymetli mallar depolanır, korunur ve ticareti yapılır.
Ayrıca ticaret bu kubbelerin içinde döner. Bu yapıların sağlam güvenlikli yapıları vardır. Bu güvenlikli yapıları sayesinde hazine kasası işlevi görür. Kısacası bedestenler Osmanlı zamanında ticari faaliyetlerin kalbini oluşturan merkezlerdir.
Bedestenin Kelime Olarak Tanımı
Kelime kökenine baktığımızda Farsça’dır. Farsça dilinde “bez satan” anlamına gelir. Bezzaz kelimesinden türemiştir. Aslında başlangıçta bezistan veya bezzazistan yani kumaş çarşısı olarak anılmış ve sonrasında evrilerek ticaret merkezleri haline gelmiştir. Günümüzde bir nevi banka veya güvenlikli işhanı gibi (Wikipedia Bedesten).
Bedestenlerin Temel Yapı Özellikleri
Bedestenlerin mimari yapısı genel olarak dikdörtgen planlıdır. Kullanılan kâgir isminde taş veya tuğla ile örülürler. Üst kısımları çok sayıda kubbe ile örtülüdür ve iç mekanda ise kubbeleri destekleyen sütunlar vardır. Güvenlik olarak geceleri kilitlenir ve kendine ait güvenlikli kalın duvarlara sahiptir. Kendi içine dönük bu kalın duvarlarda dışarıya açılan büyük yapılar olarak kalın kapılara sahiptirler ve geceleri kilitlenir.
Bedestenlerin Tarihçesi
Anadolu’da Osmanlı zamanında 3. yüzyılda bu gelenek başlamıştır. Osmanlıda ticaret hayatının kalbi ve güvenli bankası olarak işlev görmüştür. Bedestenlerin şehir ekonomisine yön verdiği görülmüştür.
Türkiye’deki Önemli Tarihi Bedestenler
Türkiyede bulunan tam 29 tarihi bedesten vardır. Bedestenler bu şekildedir.
- Adana Bedesteni (16. yüzyıl)
- Afyon Bedesteni (1478)
- Amasya Bedesteni
- Ankara Mahmut Paşa Bedesteni (15. yüzyıl)
- Bayburt Bedesteni
- Bergama Bedesteni (16-17. yüzyıl)
- Bursa Bedesteni (14. yüzyıl)
- Edirne Bedesteni (1418)
- Gelibolu Bedesteni (15-16. yüzyıl)
- İstanbul Bedesteni(15. yüzyıl)
- İzmir Kızlarağası Bedesteni
- Kahramanmaraş Bedesteni (12. yüzyıl)
- Kastamonu Cem Sultan Bedesteni
- Kırkkaşık Bedesteni (16. yüzyıl)
- Kırklareli Hızır Bey Bedesteni (14. yüzyıl)
- Konya Bedesteni
- Manisa Bedesteni (14. yüzyıl)
- Niğde Bedesteni (15. yüzyıl)
- Tekirdağ Rüstem Paşa Bedesteni (16. yüzyıl)
- Samsun Bedesteni
- Trabzon Bedesteni
- Tire Bedesteni (15. yüzyıl)
- Tokat Bedesteni (16. yüzyıl)
- Uşak Bedesteni (19. yüzyıl)
- Isparta Bedesteni
- Merzifon Bedesteni (17. yüzyıl)
- Sivas Bedesteni
- Cevahir Bedesteni
İstanbul’da Yer Alan Cevahir Bedesteni
İstanbul’da yer alan alan Cevahir bedesteni hakkında detaylı bilgi alabilirsiniz.
Diğer Ülkelerdeki Bedestenler
- Lefkoşa Bedesteni Selanik, Yunanistan.
- Serez, Yunanistan – Serez Arkeoloji Müzesi.
- Serez, Yunanistan – Archaeological Museum of Serres.
- Bezistan – kale, Larisa, Yunanistan.
- Entrance of Gazi-Husrev Beg’s Bezistan of Saraybosna, Bosna-Hersek.
- Interior of the Gazi-Husrev Beg’s Bezistan in Saraybosna, Bosna-Hersek.
- Brusa Bezistan of Saraybosna, Bosna-Hersek.
- Yanbolu, Bulgaristan.
Bedestenlerin Kullanım Alanları
Bedestenlerin belli başlı kullanım alanları bulunuyor. Bunları şu şekilde aktarabiliriz.
Değerli eşya ticaret merkezi olarak ticaretin döndüğü yeler olarak kullanılıyor. Değerli mallar içinde yer alan ipekli kumaşlardan, mücevher ve değerli taşlara kadar özel üretim silahlar ve savaşta kullanılan zırhlar gibi değerli ve kıymetli ürünler bedestenlerde alım satım yapılır ve kullanım ana mekanları olarak bilinir.
Güvenli depolama yani emanet yeri gibi kullanılır. Sağlam kagirli yapısı ve kilitli özel kapılar sayesinde tüccarlar kendilerine ait olan malları burda tutarak yangın ve hırsızlık gibi belalardan korumak için burayı kullanırlar. Bir nevi kasa kullanımı gibi.
Ticaret borsası olarak kullanımı olarak görülür. Bu mekanlarda o dönemde satışı yapılan malların fiyatları bu merkezlerde belirleniyor.
Bankacılık işlemlerinin yapıldığı yerler olarak resmi veya gayri resmi kişi ve kurumların altın, mücevher ve değerli eşyaları gibi kıymetli ve değerli eşyaların saklanması ve satılması günümüzde bankacılık işelemlerin yapıldığı bankalara benzer bir hizmet sunar.
Aynı zamanda esnaf lonca merkezi olarak kullanılan bedestenlerde ticaret hayatında aynı iş koluyla uğraşan esnaflar bir arada bulunur ve denetlendiği bir merkezdir.